Во последните дваесетина години, Кина сè повеќе се оформува како нов лидер во истражувањето на вселената.
Таа беше првата што по Советите повторно спушти ровер на Месечината, а потоа и првата во историјата што слета на нејзината „скриена“ страна. Мисијата Chang'e 5 донесе на Земјата примероци од месечевото тло – први по повеќе од четири децении, додека Tianwen-1 во еден потег постигна нешто за што на другите им требаа генерации: постави орбитер, лендер и ровер на Марс.
Денес Кина ја гради сопствената вселенска станица Tiangong, која – по гаснењето на МВС – би можела да остане единствена постојана станица во орбитата. Во план е и испраќање астронаути на Месечината околу 2030 година, со што Кина би станала втора земја по САД што испратила човечки екипаж таму.
Со проектите за поставување трајни бази на Месечината и мисиите кон астероиди и надворешни планети, Кина сè појасно покажува дека од предизвикувач прераснува во предводник на вселенските истражувања.
Новите планови укажуваат дека првите примероци од марсовски камења што човештвото ќе ги донесе на Земјата би можело најнапред да стигнат во Кина, а не во САД.
Американската мисија „Mars Sample Return“ (MSR), долго најавувана како врв на планетарната наука, моментално е во криза. Проектот, кој требаше да го продолжи трудот на роверот Perseverance што собра околу триесет епрувети со марсовско тло и карпи во кратерот Језеро, сега е оптоварен со технички проблеми, пробиени буџети и политички пречки. Тоа значи дека тие примероци – потенцијални носители на први траги на живот надвор од Земјата – подолго ќе останат на Марс.
Во меѓувреме, Кина најави дека во 2028 ќе ја лансира мисијата Tianwen-3, која ќе спушти лендер и ровер на Марс, ќе собере примероци од тло и карпи, ќе ги складира во капсула и ќе ги врати на Земјата до 2031 година.
Ако тоа ѝ успее, Кина би можела да ја претекне Америка во една од најзначајните планетарни мисии во историјата.
Астрономот Крис Импи од Универзитетот во Аризона смета дека времето за НАСА веќе истекло.
„Не би го нарекол натпревар, затоа што веќе знаеме доволно за проблемите и буџетските тешкотии на програмата MSR“, изјави тој за Live Science.
Додаде: „НАСА отиде предалеку – примероците се веќе складирани на Марс, хардверот е дизајниран или изграден. Промена на планот сега е едноставно невозможна. Заглавени се со тоа што го имаат.“
Роверот Perseverance, лансиран во 2020 година, собираше геолошки примероци од кратерот Језеро, внимателно бирајќи локации што можат да содржат фосилизирани траги од микроорганизми. Неговата задача беше да подготви примероци што мисијата „Mars Sample Return“ подоцна би ги донела на Земјата.
Научниот потенцијал е огромен: кога примероците би стигнале на Земјата, лабораториите би можеле да го анализираат нивниот состав до атомско ниво со микроскопи и спектрометри, барајќи органски соединенија и фосилизирани микроби — нешто што инструментите на Марс не можат да го постигнат. Таквите резултати би можеле или да докажат дека Марс некогаш бил жив, или да потврдат дека отсекогаш бил безживотна пустина – откритие што засекогаш би го сменило нашето разбирање на Црвената планета.
Токму MSR се покажа како слаба точка во заедничките америчко-европски напори за истражување на Марс. Според Space.com, нејзината почетна цена била околу 4 милијарди долари, но со текот на времето пораснала на 11 милијарди, што предизвика поместување на роковите сè до 2040 година.
Шефот на НАСА, Бил Нелсон, изјави за списанието Time дека „трошоците ескалирале до точка на неприфатливост“ и дека се размислува за реформа или пренасочување на мисијата.
НАСА последниве години сè повеќе бара партнерства со приватни компании за да ги скрати трошоците и да ја поедностави мисијата.
Додека Кина педантно ја подготвува својата стратегија, НАСА се соочува со дилема: да продолжи со скапа и комплексна програма или да прифати дека Кина би можела да ја добие трката за враќање на примероци. Доколку Кина успее, таа би го стекнала статусот на првата нација што го сторила тоа – со огромно научно и политичко значење.
Хрватскиот експерт за вселенски истражувања Анте Радониќ вели дека уште при лансирањето на Perseverance никој не можел да гарантира дека примероците ќе се вратат на Земјата.
„Кога програмата беше комплетирана и договорена со Европската вселенска агенција, стана јасно дека нема доволно средства – никој не можеше да одобри буџет. Се надеваа на ново лансирање во следната деценија, можеби со поевтин план.
Кина, пак, нема такви проблеми. Нивната агенција добива доволно финансии за темелна подготовка на секој проект. Благодарение на тоа, сите нивни мисии на Месечината беа исклучително успешни, а и првата нивна целосно самостојна марсовска мисија успеа од првпат“, објаснува Радониќ.
Покрај тоа, враќањето на примероци од Марс не е единствен голем проект што Кина го најави во блиска иднина.
Радониќ укажува дека годинава Кина ја лансираше својата прва летелица за собирање примероци од мал астероид.
„Следната година Tianwen 2 ќе пристигне до астероидот, а во 2027 капсулата со примероци ќе се врати на Земјата. Потоа, во 2035, летелицата може да стигне до кометата 311P/PANSTARRS. Но сите тие мисии се помалку значајни во споредба со тоа што Кинезите планираат да слетаат на Месечината во 2030 година – нешто сосема реално со оглед на ракетите и моторите што моментално ги развиваат и тестираат“, додава Радониќ.
