Европа гори, Балканот не е поштеден: Зошто Стариот континент се загрева најбрзо?

Европа го доживува најраниот и најинтензивен топлотен бран во поновата историја откако се вршат мерења. Маса топол воздух што се прошири кон север од Северна Африка под висок притисок донесе температури во втората половина на мај кои на места се до 15 степени Целзиусови над сезонскиот просек.

Систем со висок притисок што метеоролозите го нарекуваат „топлотна купола“ стои неподвижен над Западна Европа и го блокира доаѓањето на постудените атлантски воздушни маси, одржувајќи сув и топол воздух на истото место со денови.

„Небото е чисто, нема облаци. Тоа е стабилна воздушна маса што го носи топлиот воздух на површината и го носи влажниот воздух, така што воздухот не е само топол, туку и екстремно сув“, објасни Мери Бурк, професорка по географија на колеџот Тринити во Даблин.

Велика Британија во понеделникот го забележа најтоплиот мајски ден  откако започнаа националните записи. Термометарот во лондонските Кју гарденс покажа 34,8°C, со што беше срушен рекордот од 32,8°C што стоеше од 1922 година.

Франција, исто така, го забележа својот најжежок мајски ден досега, со температури помеѓу 33°C и 36°C низ целата земја, додека Ирска достигна рекордно високо ниво од 28,8 степени Целзиусови.

Во Португалија беа 40°C, а се очекува Шпанија да достигне врв од 38°C до крајот на неделата. Италија воведе забрана за работа на отворено во најжешкиот дел од денот, помеѓу 12:30 и 16:00 часот, мерка што во претходните години не беше воведена пред јуни. 

Температурите во Германија и делови од Балканот надминаа 30 степени, а Белгија се подготвува за свои рекорди до викендот.

Топлотниот бран веќе одзеде свои животи. Еден човек почина за време на трка од 10 километри во Париз во неделата, а 10 тркачи беа хоспитализирани во критична состојба. Според CNN, низ цела Европа имало најмалку седум смртни случаи директно или индиректно поврзани со жештината, вклучувајќи најмалку пет давења.

Плажите во југозападна Франција се полнат порано од вообичаеното, а земјоделците пријавуваат брза жетва. Францускиот премиер Себастијан Лекорну свика итен состанок на клучните министри за денес за да се координираат владините мерки.

Но, она што особено ги загрижува метеоролозите и климатолозите не е самиот топлотен бран, туку поширокиот контекст. Европа е континентот кој најбрзо се загрева. Додека Земјата се затоплувала во просек за 1,4°C од прединдустриското време, Европа е за 2,4°C потопла, според податоците од климатската служба на ЕУ Copernicus.

Стапката на затоплување не е униформна низ целиот континент: источна и југоисточна Европа и Алпите се затоплуваат за 0,5°C до 1°C по деценија, додека западна Европа бележи малку побавно зголемување од 0,2°C до 0,5°C по деценија. На самиот врв на скалата е норвешкиот арктички архипелаг Свалбард, едно од местата на Земјата што најбрзо се загреваат, со зголемување од дури 1,5°C до 2°C по деценија.

Зад оваа разлика во споредба со остатокот од планетата стојат неколку меѓусебно зајакнувачки механизми. Европа е географски поврзана со Арктикот, кој се затоплува уште побрзо, веќе 3,2°C над прединдустриските нивоа. Како што се топи арктичкиот мраз, тој открива темни морски и копнени површини кои ја апсорбираат сончевата топлина, наместо да ја рефлектираат назад во вселената, во процес познат како „албедо ефект“.

„Како што се топи морскиот мраз, има поголема апсорпција на топлина, што пак ги загрева водите дополнително и топи повеќе мраз“, објасни Бен Кларк, истражувач за екстремни временски услови на Империјал колеџ во Лондон. Истиот процес се одвива во европските планини и низини, каде што снежната покривка се разредува во зима, откривајќи темна земја која апсорбира топлина, наместо да ја рефлектира.

Дополнителен, донекаде неочекуван придонес доаѓа од подобрувањата на квалитетот на воздухот. Построгите европски регулативи ги намалија емисиите на аеросоли, ситни честички што лебдат во атмосферата, од 1980-тите. Покрај нивните добро познати негативни ефекти врз здравјето на респираторниот систем, аеросолите имаат и ефект на ладење, рефлектирајќи ја сончевата светлина и правејќи ги облаците порефлективни.

Со нивното намалување, повеќе сончево зрачење стигнува до површината. 

„Иако намалувањето на загадувањето на воздухот е исклучително важно за здравјето, тоа исто така го зголемува сончевото зрачење на површината“, рече Кларк.

Слична динамика неодамна е забележана на глобално ниво. Меѓународните регулативи што ги ограничуваат емисиите на сулфур диоксид од морското гориво од 2020 година намалија уште еден извор на аеросоли во атмосферата, за што некои истражувачи велат дека дополнително го забрзало глобалното затоплување во последните години.

Оваа комбинација на фактори се рефлектира во глобалната статистика. 2025 година беше третата најтопла година досега, а последните единаесет години беа најтоплите досега. За прв пат, глобалните температури ја надминаа границата од 1,5°C над прединдустриските нивоа три последователни години, границата поставена со Парискиот договор од 2015 година како цел што не смее да се надмине.

Околу 770 милиони луѓе низ целиот свет доживеаа рекордно топли годишни услови во 2025 година, додека не беа забележани рекордно ниски годишни температури. Copernicus предупредува дека границата од 1,5°C би можела трајно да се достигне до крајот на оваа деценија, повеќе од една деценија порано од првично предвиденото.

Напорите за намалување на емисиите беа зададени и дополнителен удар со повлекувањето на Соединетите Американски Држави, вториот најголем емитер во светот, од значајниот договор за климата на ОН.

„Температурите растат. Дефинитивно ќе видиме нови рекорди. Не е толку важно дали е 2026, 2027 или 2028 година. Насоката е многу, многу јасна“, рече Карло Буонтемпо, директор на Службата за климатски промени Copernicus.

Неговата служба предупреди дека настани како топлотниот бран од оваа недела, кој до неодамна беше статистичка реткост, стануваат сè почести. Она што некогаш беше настан што се случува еднаш во еден век, сега, според некои проценки, се случува на секои триесет години или повеќе.

Советниците за клима на Велика Британија ја предупредија владата минатата недела дека земјата е „изградена за клима што повеќе не постои“ и повикаа на инфраструктура, од училишта и болници до транспортни мрежи, за да се прилагодат на потопла планета.

Метеорологот од Метеоролошката служба, Грег Дјухерст, го опиша годинешниот топлотен бран како „добар показател за климатските промени во акција“ и додаде дека ваквите настани сè повеќе стануваат „нова норма“ што ја гледаат дури и оние што ги негираат климатските промени.