Старите електронски уреди низ Европската Унија содржат критични суровини во вредност од повеќе од 65 милијарди евра, вклучувајќи литиум, кобалт, бакар и ретки земни метали. Иако би можеле да се користат повторно, милиони уреди завршуваат на депонии или со години стојат неискористени во домаќинствата - вклучувајќи околу 700 милиони стари паметни телефони.
Старите домашни апарати и електронски уреди што се наоѓаат во домаќинствата низ Европската Унија претставуваат еден вид „урбана рудница“ вредна милијарди евра.
Според новата анализа на Boston Consulting Group (BCG) и невладината организација Cradle to Cradle (Од лулка до лулка), постојните залихи на уреди содржат критични суровини во вредност од повеќе од 65 милијарди евра, од кои голем дел во моментов не се враќаат во економскиот тек.
Тука спаѓаат материјали како што се бакар, алуминиум, литиум, кобалт и ретки земни елементи. Проценките покажуваат дека уреди што содржат околу 1,6 милиони тони критични и стратешки суровини се пласираат на пазарот на ЕУ секоја година.
Студија на BCG и организацијата Cradle to Cradle ги разгледа можностите за примена на принципите на кружна економија во електронскиот сектор, со посебен фокус на паметните телефони и машините за перење.
Авторите сугерираат дека подоброто собирање, поправка, реновирање и рециклирање на уредите со истечен век на траење би можело да овозможи значително поголема искористеност на критичните материјали. Ова истовремено би ги намалило трошоците и би ја намалило зависноста на европската економија од увоз и странски добавувачи.
„Циркуларноста одамна престана да биде само дел од агендата за одржливост. Таа претставува една од клучните стратешки можности за европските компании. Покрај тоа, циркуларната економија сè повеќе станува геостратешка неопходност за европската политика“, рече Александер Мајер цум Фелде, партнер во Boston Consulting Group и еден од авторите на студијата.
Повеќе од 13 милиони тони електричен и електронски отпад се произведуваат во Европа секоја година, но помалку од половина, или околу 43%, се собира.
Иако критичните материјали сочинуваат само околу една десетина од вкупната количина на овој отпад, нивниот удел во неговата вредност е дури 75%. Ова покажува колку економски потенцијал останува неискористен кога уредите завршуваат на депонии или остануваат надвор од системот за повторна употреба и рециклирање.
Проблемот не е само во фрлањето на уредите. Голем број стари апарати остануваат во домаќинствата дури и откако повеќе не се користат. Просечното европско домаќинство поседува околу 74 електронски уреди, од кои 13 повеќе не се користат. Од тие 13 уреди, 9 се сè уште функционални, додека 4 се неисправни.
Проблемот е особено изразен кај паметните телефони. Проценките од студијата покажуваат дека околу 700 милиони стари телефони моментално се наоѓаат во фиоки во европските домаќинства.
Овие уреди содржат приближно 50.000 тони критични суровини, чија вкупна вредност се проценува на околу 3,5 милијарди евра.
Во исто време, пазарот за употребувани и обновени телефони во Европа е веќе значаен. Околу 18%, или речиси еден од пет паметни телефони што се користат во Европа, се уреди од втора рака.
Обновата на телефоните моментално генерира околу 6 милијарди евра годишно, а според проценките на извештајот, овој пазар би можел да расте во просек за 8% годишно до 2028 година и да достигне вредност од околу 8 милијарди евра.
Ситуацијата е малку поинаква за големите апарати за домаќинство. За разлика од паметните телефони, машините за перење во значителна мера се произведуваат во рамките на ЕУ.
Затоа примената на циркуларни принципи во нивното производство може директно да придонесе за поголема отпорност на европските производители. Според студијата, дури 70% од потребите за критични суровини што се користат во машините за перење би можеле да се покријат со материјали извлечени од стари апарати.
Ова значи дека производите се осмислени уште во фазата на дизајнирање, така што на крајот од нивниот животен циклус можат лесно да се расклопат, а материјалите да се одделат и повторно да се употребат.
Концептот Cradle to Cradle значи дека производите се сметаат за еден вид банка на материјали. Уредите треба да бидат изработени од безбедни материјали и дизајнирани да бидат лесни за расклопување и поправка.
Таквиот пристап би овозможил полесна замена и повторна употреба на компоненти, како што се мотори и електронски модули, но и поефикасно одвојување на суровините за рециклирање.
Според студијата, имплементацијата на кружен дизајн би можела да ја намали потребата од примарни суровини по уред за помеѓу 40 и 50%.
„Денешните одлуки за дизајнот ја одредуваат трошковската позиција на производителите до 2030 година, како и тоа колку од материјалната вредност од повеќе од 65 милијарди евра содржана во европските залихи на уреди може повторно да се искористи“, рече Тим Јансен, член на извршниот одбор на невладината организација Cradle to Cradle.
Европската Унија веќе воведува регулативи кои имаат за цел да го забрзаат преминот кон поциклуарен модел на производство и потрошувачка.
Законот за критични суровини предвидува дека до 2030 година капацитетот за рециклирање на ЕУ треба да биде доволен за да обезбеди најмалку една четвртина од годишната потрошувачка на стратешки суровини.
Новите правила важат и за батериите, кои во иднина ќе мора да содржат пропишани минимални количини на рециклиран кобалт, литиум и никел.
Директивата, која им дава на потрошувачите дополнителни права за поправка на производи, се применува од 31 јули 2026 година. Ова дополнително поттикнува продолжување на животниот век на производите, наместо нивно предвремено фрлање.
За одредени категории на производи, производителите ќе мора да обезбедат резервни делови до 10 години, во согласност со правилата за екодизајн на ЕУ. Обврските на производителите вклучуваат и враќање и рециклирање на производите по употреба.
Сето ова укажува дека старите електронски уреди повеќе не се само отпаден материјал. Тие претставуваат значаен извор на суровини кои, со различни дизајни на производи и поефикасен систем за поправка, повторна употреба и рециклирање, би можеле да останат во европската економија и да ја намалат зависноста од увоз.
