Современите истражувачи сè повеќе тврдат дека Хомер, за кој се верува дека живеел околу 900 година п.н.е., како единствен автор на овие две дела, веројатно не бил историска личност.
Хомер е една од најголемите загатки на античката литература.
Иако „Илијада“ и „Одисеја “ со векови се припишуваат на еден поет, современите истражувања сè повеќе укажуваат на можноста дека Хомер не бил специфична историска личност, туку симбол на долга усна традиција обликувана и пренесувана од генерации поети и писатели низ вековите.
Современите истражувачи сè повеќе тврдат дека Хомер, за кој се верува дека живеел околу 900 година п.н.е., како единствен автор на овие две дела, веројатно не бил историска личност.
Наместо тоа, неговото име можело да претставува цела поетска традиција, генерации пејачи и книжници кои со векови ги зачувале усните традиции и постепено ги обликувале во дела што подоцна биле запишани.
„Нема докази дека некогаш постоел автор по име Хомер, барем не како творец на „Илијада“ и „Одисеја“. Најверојатно станува збор за подоцнежна традиција која ги поврзува овие две дела со еден автор по име Хомер“, вели историчарот Андре Леонарду Шевитарези, професор на Федералниот универзитет во Рио де Жанеиро (УФРЈ).
Во XXI век меѓу експертите расте мислењето дека е посоодветно да се зборува за „Хомери“, во множина , отколку за еден човек, смета историчарот Даниел Бразил Жусти, професор на УФРЈ.
„Можеме да претпоставиме дека овие Хомери, во множина, биле писари и уредници кои ги менувале, дополнувале и копирале делата додека усната традиција сè уште била жива“, објаснува Жусти.
Според ова толкување, Хомер може да се смета за име на долга поетска традиција, а не како специфична историска личност.
Филозофот Габриеле Корнели, професор на Универзитетот во Бразилија, се сеќава дека прашањето за авторството на Хомер било покренато во античко време, но и многу векови подоцна. На оваа тема зборувал и германскиот филозоф Фридрих Ниче (1844-1900), нудејќи претпазлив поглед на т.н. хомерско прашање за време на своето прво предавање на Универзитетот во Базел.
„Тој понуди многу избалансиран поглед на проблемот. Рече дека Хомер бил поет кој ги напишал 'Илијада' и 'Одисеја', но дека тоа не е историско тврдење, туку естетска проценка. Нема многу смисла да се бара историски Хомер. Важно е да се разбере Хомер како литературен и поетски концепт“, објаснува Корнели.
Сепак, идејата за Хомер како автор на овие големи дела била длабоко вкоренета во древна Хелада. Корнелиј наведува дека уште во V век п.н.е., од младите Атињани се барало напамет да ги учат Хомеровите стихови.
Токму во овој период, објаснува тој, некои научници почнале да забележуваат стилски разлики во текстовите и да издвојуваат делови за кои се сомневале дека не се напишани од истиот автор. Сепак, поминале векови пред прашањето за авторството на Хомер повторно да стане предмет на голема научна дебата.
Преиспитувањето на авторството на Хомер доби особено значење кон крајот на XVIII век, благодарение на германскиот филолог Фридрих Август Волф (1759-1824).
Како експерт за старогрчка литература, Волф сметал дека е малку веројатно еден човек да ги напише и „Илијада“ и „Одисеја“ во формата во која тие дошле до нас. Тој заклучил дека овие дела мора да биле резултат на долго усно пренесување и дека дури подоцна биле собрани, уредени и запишани.
Древна Хелада имала патувачки поети, аеди, кои ги изведувале своите песни пред публика. Веројатно е дека приказните за Тројанската војна и скитањата на Одисеј биле пренесувани низ вековите на овој начин.
Со текот на времето, писателите почнале да ги собираат и уредуваат. Овој процес, според сите извештаи, траел со генерации, со бројни измени, дополнувања и прилагодувања.
Клучен придонес за разбирање на овој процес дадоа американските истражувачи Милман Пери и Алберт Лорд во 1930-тите. Проучувајќи ја јужнословенската епска поезија, тие покажаа дека пејачите, вклучувајќи ги и гусларите, можат усно да изведуваат многу долги епови, потпирајќи се на воспоставени изрази, стихови и типични сцени.
Нивното истражување покажа како усните епски традиции можат да се пренесуваат и менуваат преку изведба, без постоење на ниту еден пишан оригинал.
Ова дополнително ја зајакна претпоставката дека „Илијада“ и „Одисеја“ се создадени како кулминација на долга усна поетска традиција, пред конечно да ја добијат својата писмена форма.
Дополнителна дилема е јазикот на овие епови. Филозофот Габриеле Корнели истакнува дека јазикот на овие дела е необична мешавина од различни старогрчки дијалекти.
„Тоа е многу вештачка мешавина, до тој степен што, со извесно претерување, можеме да кажеме дека во неа има неколку различни дијалекти“, вели Корнели.
И оваа јазична разновидност би можела да биде еден од показателите дека еповите се создавале и менувале во текот на долг период, во рамките на усната традиција.
Филозофот Алдо Динучи, професор на Универзитетот „Еспириту Санту“, исто така споменува интересна теорија од британскиот писател Семјуел Батлер (1835–1902). Тој се залагал за необичната претпоставка дека „Одисеја“ е напишана од жена, додека „Илијада“ е дело на маж.
Постојат различни теории за самото име Хомер.
Според едно толкување, неговото име би можело да биде поврзано со старогрчкиот збор за „заложник“, односно Ὅμηρος. Во тој случај, името би можело да значи „оној што е даден како залог“ или „гаранција“.
Според друго толкување, Хомер бил поврзан со слепило во подоцнежната традиција. Постои претпоставка дека зборот можеби значел „слеп“ во еден од дијалектите што се зборувале во областа околу античкиот град Киме, во денешна Турција.
„Хомер останува историски можна фигура, иако не можеме да го докажеме неговото постоење на начин што би ги задоволил критериумите на модерната историографија. Немаме натписи, официјални документи, преписка, пари, сигурно идентификувана гробница или сведоштво на современик кој споменува поет по име Хомер“, рече професорот Денис Гарсиа Шавиер.
Она што останува се делата што му се припишуваат на Хомер. Без разлика дали биле создадени од еден поет, неколку или биле создавани и обликувани низ вековите преку усна традиција, овие два епа остануваат меѓу најзначајните дела на светската литература.
Затоа енигмата на Хомер продолжува да го привлекува вниманието на истражувачите и читателите денес. Можеби никогаш нема да дознаеме кој бил навистина Хомер, но приказните за Тројанската војна, Ахил, Хектор, Одисеј и нивните херојства ќе продолжат да живеат.
