Митот за Дедо Мраз е длабоко вкоренет во многу култури, навистина, толку длабоко што едно време беше усвоен дури и од бројни комунистички земји кои инаку не беа склони да промовираат религиозност или суеверие. Дедо Мраз го имаше и во поранешна Југославија и во Советскиот Сојуз.
Митот за Дедо Мраз често се користи како дисциплинска алатка, а клучната идеја во него е дарежливиот старец кој ги наградува добрите деца, а ги казнува лошите. Меѓутоа, во последниве години се почесто се дискутира за прашањето дали верувањето во Дедо Мраз навистина помага во подобрувањето на однесувањето на децата.
Три научни студии спроведени во Велика Британија за време на божиќните периоди во 2019, 2021 и 2022 година покажаа дека децата навистина се однесуваат малку подобро за време на Божиќ, но не поради верувањето во Дедо Мраз.
Имено, резултатите откриле дека празничните традиционални ритуали всушност имале позитивно влијание врз однесувањето на децата.
Водачот на истражувањето, др. Рохан Капитани, доцент по наука за податоци на Универзитетот Дурам, објасни дека божиќните ритуали поттикнуваат чувства на заедница и емпатија кај децата, што може да доведе до подобра соработка и пољубезно однесување.
„Ритуалите се лепилото што ги поврзува заедниците преку вредностите и верувањата, а тоа важи за децата исто како и за возрасните“, истакна д-р Капитани во интервју за The Telegraph.
Студијата опфатила повеќе од 350 семејства со деца на возраст од четири до девет години.
Родителите кои учествуваа трошеа во просек по 300 фунти за подароци за своите деца, со просечен приход на домаќинството помеѓу 40.000 и 50.000 фунти годишно.
Сите ги документираа семејните традиции како и однесувањето на нивните деца од крајот на ноември до 26 декември. Традициите вклучуваа активности како што се украсување на елката, пеење божиќни песни, подготовка на традиционални празнични оброци, гледање божиќни филмови заедно и учество во играта Elf on a Shelf, во која џуџињата следат што прават децата и го информираат Дедо Мраз.
Покрај тоа, за потребите на студијата, родителите забележале дали нивните деца веруваат во Дедо Мраз или не.
Резултатите покажале дека околу 70% од децата верувале во Дедо Мраз, но дека ова верување немало значајно влијание врз нивното однесување.
Спротивно на тоа, учеството во божиќните активности се покажа како клучен фактор за подобрување на однесувањето. Децата кои учествуваа во семејните традиции покажаа повеќе емпатија, беа помалку себични и генерално пољубезни како што се приближуваше Божиќ.
Д-р Капитани вели дека влијанието на ритуалот било толку поголемо колку што бил ритуалот понеобичен и напорен.
„Изгледа дека децата реагираат на напорот и посветеноста што ги вложуваат семејствата за создавање празнична атмосфера“, посочи тој.
Капитани верува дека Дедо Мраз е „како божество, додека децата се негови обожаватели“.
Тој истакнува дека децата не се толку лековерни како што изгледаат, но се перцептивни во препознавањето на убедливите тврдења и, како и возрасните, бараат симболично однесување и ритуали како доказ. Во случајот со Дедо Мраз, пошироките празнични традиции што го придружуваат Божиќ помагаат да се докаже и зајакне детската верба во неговото постоење.
Д-р Капитани верува дека ритуалите, без разлика дали станува збор за Дедо Мраз за деца или религиозно верување во бог за возрасни, се основен мотиватор за прифаќање работи што директно не ги доживуваме или не можеме да ги докажеме.
Еволутивните психолози веруваат дека ритуалите како што се иницијациите, прославите, тајните итн. тие играат клучна улога во обликувањето на човечките вредности и однесување бидејќи создаваат чувство на припадност и заедница. Преку заеднички активности во овие ритуали, децата учат за важноста на споделувањето, соработката и благодарноста.
Капитани истакнува дека децата имаат тенденција да го имитираат однесувањето на нивните родители и наставници.
„Ако родителите ја покажуваат важноста на љубезноста и соработката преку ритуали, децата ја интернализираат како дел од нивните вредности“, објаснува тој.
Хрватскиот психолог Маја Боначиќ, практичар на терапија со игри и раководител на Центарот Коралина, вели дека ритуалите се еволутивно важни, предвидливи социјални однесувања кои на луѓето им даваат чувство на контрола, го намалуваат нивото на анксиозност и го зголемуваат чувството за припадност кон група.
„За Божиќ, тоа е припадност на семејство, но и на заедница која ги извршува истите ритуали“, додава.
Врз основа на овие студии, научниците препорачуваат родителите повеќе да се фокусираат на заедничките активности, а помалку на казните или наградите поврзани со Дедо Мраз.
Капитани вели дека „магијата на Божиќ лежи во постапките, а не во верувањето во измислено суштество“.
„Најголемите подароци што можете да им ги дадете на вашите деца се чувствата на припадност и љубов кои доаѓаат преку заедничките моменти“, рече тој.
Боначиќ вели дека тоа е слично на верувањето во Крампус, кој носи камшик и казнува лошо однесување.
„Целиот овој концепт на надворешна награда генерално е лош за воспитување деца, бидејќи тогаш детето прави нешто за награда или не прави нешто поради страв од казна, а не затоа што навистина го интернализира дека однесувањето е правилно или погрешно. Тоа значи дека неговото однесување ќе зависи од тоа дали ќе биде откриено, а не од интернализираното чувство за морални вредности“, објаснува Боначиќ.
Некои неодамнешни истражувања ја доведуваат во прашање етичката исправност на поддршката на митот за Дедо Мраз.
Д-р Џозеф Милум од Универзитетот Св. Ендрјус во Велика Британија верува дека родителите кои инсистираат на тоа дека Дедо Мраз е вистинска личност се виновни за „родителство со лажење“.
Тој му напиша на The Conversation: „Верувам дека е неетички да му кажете на вашето дете дека Дедо Мраз навистина постои. Тоа е манипулативно, ја нарушува нивната доверба и може да предизвика вознемиреност и загриженост“.
Во едно истражување, објавено во јануари, научниците интервјуирале 48 деца на возраст од шест до 15 години кои повеќе не верувале во Дедо Мраз. Речиси половина од децата изјавиле дека доживеале негативни емоции како тага или гнев откако откриле дека приказната за него е измама.
Боначиќ вели дека секогаш им препорачува на родителите да избегнуваат лажење во воспитувањето во кој било контекст.
„Да, понекогаш вистината и информациите треба да се приспособат на возраста, но лажењето треба да се избегнува. Најважната причина е што родителите се како божества за децата и се апсолутен извор на предвидливост и сигурност. Еволутивно, тие имаат информации дека родителите се извор на преживување. И ако главниот извор на сигурност и опстанок не е сигурен или не дава точни информации за светот, тогаш светот станува неизвесно и непредвидливо место за детето. Возрасните се чувствуваат слично кога сфаќаат дека, на пример, лажат водачите на општественото уредување. Тоа доведува до вознемиреност, чувство на несигурност и недоверба“, вели хрватскиот психолог.
