Ако се мачите да станете од кревет во понеделник наутро – дури и откако сте се наспале за време на викендот – можеби страдате од „социјален џет-лег“.
Алармот ѕвони, но вашето тело одбива да соработува. Тешко ги отворате очите, концентрацијата ви е слаба, а самата помисла на станување од кревет ви изгледа како огромен напор. Многу луѓе за оваа состојба го обвинуваат самиот понеделник, но вистинскиот виновник може да биде одреден феномен познат како „социјален џет-лег“.
Тој наликува на џет-легот што се јавува по патување низ временски зони, со таа разлика што всушност не сте патувале никаде. Се појавува едноставно поради тоа што за време на викендите си легнувате и се будите неколку часа подоцна отколку во работните денови, а потоа во понеделник нагло се обидувате да се вратите на вообичаениот распоред. Часовникот можеби покажува 7:00 часот наутро, но вашиот внатрешен ритам се однесува како да е многу порано.
Терминот „социјален џет-лег“ е воведен од германскиот научник Тил Ренеберг и неговите колеги. Тие го опишаа како неусогласеност помеѓу биолошкото време на нашето тело и распоредите наметнати од работата, училиштето и другите обврски. Нивното истражување за оваа неусогласеност меѓу биолошкото и социјалното време беше објавено во 2006 година.
Едноставно кажано, социјалниот џет-лег се јавува кога не се придржуваме до истиот распоред за спиење во работните денови и во деновите за одмор.
Ако во работните денови си легнувате околу 23:00 часот и се будите во 6:00 часот, а за време на викендите останувате будни до 2:00 часот по полноќ и спиете до 10:00 часот наутро, вие всушност му сигнализирате на вашиот внатрешен часовник дека се преместил во нова временска зона. Проблемот настанува во недела навечер, кога се обидувате да заспиете порано, и во понеделник наутро, кога алармот повторно ѕвони во шест часот.
Вашето тело сè уште не е подготвено за оваа промена, поради што може да се разбудите чувствувајќи се поспано, тромаво, раздразливо и со слаба концентрација. Иако не секоја негативна реакција на понеделникот потекнува од истата причина, значителното отстапување помеѓу распоредот за викенд и оној за работните денови може да придонесе за ова чувство.
Најважно е да избегнувате драстична разлика во времето на будење помеѓу работните денови и викендите. Не мора нужно да станувате во исто време во сабота и недела како што тоа го правите за работа, но поместувањето на времето на будење за неколку часа може да го отежне враќањето во вообичаениот ритам.
Американските Центри за контрола и превенција на болести (CDC) го наведуваат легнувањето и будењето во приближно исто време секој ден како една од клучните навики за подобар квалитет на сонот.
Изложеноста на дневна светлина наутро може да помогне, додека пак треба да ја ограничите изложеноста на силна светлина и екрани пред спиење. Ако сакате да го поместите распоредот на порано време, поефективно е тоа да го правите постепено, наместо да се обидувате да заспиете неколку часа порано во недела навечер отколку што сте заспале претходната ноќ.
Сепак, постојаниот замор не треба автоматски да се припишува на „социјалниот џет-лаг“. Ако редовно се будите уморни и покрај тоа што сте спиеле доволно, ако силно 'рчите, се будите со главоболка, чувствувате гушење во текот на ноќта или забележувате дека поспаноста ви го попречува секојдневното функционирање, треба да се консултирате со лекар. Утринскиот замор може да биде предизвикан и од состојби како што се апнеја при спиење, несоница, анемија, проблеми со тироидната жлезда или други здравствени проблеми.
