Јавните набавки на општините во Македонија, анализирани преку деталниот годишен извештај на Центарот за граѓански комуникации за 2024 година, го отсликуваат вистинскиот волумен на потрошувачка и менаџмент на јавните средства во локалната самоуправа.
Податоците се импресивни: 80 општини и Градот Скопје реализирале вкупно 4.006 договори за јавни набавки, чија вредност достигнува 11,7 милијарди денари, или околу 190 милиони евра. Во споредба со претходната година, ова претставува пораст од 16%, односно зголемување на износот за 26 милиони евра. Овој скок се одразува и во бројот на склучени договори и во растот на средствата кај водечките општини, особено кај скопските Гази Баба, Аеродром и Кисела Вода, кои ја надминаа традиционалната доминација на Скопје.
Извештајот ги анализира тендерите, структурата на потрошувачка по општини, бројот на фирми во системот и дистрибуцијата на средствата – покажувајќи дека еден значаен дел од средствата завршиле кај мал круг компании. Базата за јавни набавки по општини, фирми и години овозможува детална и транспарентна анализа, која се покажува сè порелевантна за борба против корупцијата и зајакнување на рационалноста во јавното трошење.
Извештајот на Центарот за граѓански комуникации покажува дека 2024 година е година на значајни пресврти во вредноста на јавните набавки на локалните власти. Вкупната вредност од 190 милиони евра е резултат од зголемени инвестиции и амбиции кај дел од општините, со најголемо зголемување кај Гази Баба (5,7 милиони евра повеќе), Аеродром (5,4 милиони евра) и Кисела Вода (4,9 милиони евра). Во ист период, Град Скопје забележува драстичен пад – вредноста на договорите е намалена за 2,5 пати, односно за 11,5 милиони евра во однос на претходната година. Денес Скопје го држи шестото место, што претставува историски пад, согласно што во 2023 година вредноста беше речиси 19 милиони евра, а во 2024 е 7,3 милиони.
Најголем број општини (52 од 80) бележат раст на вредноста на јавните тендери, додека 29 општини бележат пад, предводени од Скопје, Центар, Радовиш, Тетово и Карпош. Интересен е податокот дека една третина од сите набавки се дистрибуирани на само 13-те најголеми општини, кои заедно потрошиле околу 95 милиони евра, што соодветствува на половина од вкупно потрошената сума за набавки кај сите единици на локална самоуправа. Од останатите општини, Зелениково бележи најмал износ на јавни набавки – само 151 илјада евра.
Регионалната распределба на средствата покажува неподеднаква дистрибуција: над 2 милиони евра вредни набавки оствариле 29 општини, меѓу 1 и 2 милиони – 21 општина, од половина до еден милион евра – 18 општини, а 12 општини се во категоријата од 200 до 500 илјади евра.
Особено релевантен параметар е бројот на потрошени средства по глава на жител. Во просек, во 2024 година, секој жител „чинел“ 131 евра во јавни набавки – што е 18% повеќе од претходната година. Дојран повторно е на врвот со рекордни 675 евра по жител, додека на дното е Градот Скопје – само 14 евра. Новаци, Карбинци и Дебарца се меѓу општините со највисоки суми (по 565, 355, односно 352 евра по жител). Додека 32 општини одвојуваат меѓу 100 и 200 евра по жител, 38 општини се во групата под 100 евра, што говори за огромни разлики во приоритетите и буџетската политика.
Скопските општини се карактеризираат со помалку средства по жител – Гази Баба, Аеродром и Кисела вода имаат 168, 130 и 109 евра по жител, додека останатите шест општини и Скопје се под 100 евра за жител.
Кога станува збор за уделот на јавните набавки во општинските буџети, просекот за 2024 година изнесува 28%, што е скоро идентично како претходната година. Сепак, седум општини се издвојуваат со екстремно високи удели: Арачиново (84%), Пласница (70%), Дебарца, Могила, Новаци, Карбинци и Аеродром со удели помеѓу 52% и 58%. Речиси третина од буџетот на 29 општини е резервиран за јавни набавки, додека 25 општини трошат меѓу 20% и 30% од буџетот на ова поле. Во групата под 10% удел се Шуто Оризари, Демир Хисар, Тетово и Градот Скопје.
Треба да се земе предвид дека дел од општините имаат повеќегодишни договори – плаќањата од склучените договори во последните месеци од 2024 година ќе се финансираат од буџетите на наредната година, што внесува некоја недоследност во тековната проценка на буџетскиот удел.
Интерактивната база на јавните набавки овозможува детална анализа на концентрацијата на пазарот и конкурентноста меѓу приватните фирми. Во 2024 година, општините потпишале договори за јавни набавки со 1.210 фирми, што е мало намалување на бројот на договорени фирми во однос на 2023 година. Забележителен е фактот дека дури една четвртина од вкупната вредност на локалните тендери завршува кај само 10 фирми – што укажува и на тренд на постепено намалување на концентрацијата, но и понатамошен ризик од олигополистика и нелојална доминација.
Најзначајна фирма останува Енерџи Деливери Солушнс (EDS), со 42 договори со 38 општини и Скопје, и со најголема вредност – 500 милиони денари или 8,1 милион евра. Фабрика Карпош Скопје го зазема второто место со 10 договори во износ од околу 5,9 милиони евра (главно за инфраструктурни и образовни објекти), додека ЏОВИ КОМПАНИ Ново Село со 10 договори и 5,5 милиони евра е трета најголема.
Најголемиот поединечен договор за јавна набавка е на Општина Струмица со ЏОВИ КОМПАНИ Ново Село – 279 милиони денари (4,5 милиони евра) за изградба на нов градски пазар. Вториот е договорот на Градот Скопје со ЕДС за набавка на електрична енергија од 200 милиони денари (3,3 милиони евра), а третиот е на Општина Аеродром со ЖИКОЛ ДООЕЛ за доградба на ООУ Блаже Конески (197 милиони денари/3,2 милиони евра). Кај 13 општини една фирма има удел над 50% во набавките на општината, а во речиси половина од општините, една компанија реализира трета од јавните набавки. Ова укажува на потребата од засилена регулација и стимулирање на конкуренцијата, за да се избегне ризикот од потенцијални злоупотреби и коруптивни практики.
Базата за јавни набавки на општините, изработена од ЦГК, опфаќа податоци од 2015 година наваму, овозможува филтрирана претрага по општини и фирми и визуелен приказ на учеството на фирмите во набавките. Служи како најмоќен механизам за мониторинг, со увид во евентуалните нелојални практики и реална слика на пазарот, а активно придонесува кон транспарентност, ефикасност и рационалност во управувањето со јавните финансии.
