Бракот, како една од најстарите и најзначајни социјални институции, во последните години во Република Северна Македонија претрпува длабоки промени. Традиционалната слика на семејството, каде што брачната заедница се сметаше за трајна и нераскинлива, сè повеќе се менува под влијание на современите општествени, економски и културни фактори. Податоците од Државниот завод за статистика и анализите на експертите покажуваат дека браковите стануваат пократкотрајни, додека бројот на разводи бележи континуиран пораст.
Северна Македонија се соочува со сериозни демографски промени: зголемен број разводи, намален број склучени бракови и негативен природен прираст. Овие трендови се резултат на комплексни општествени, економски и културни фактори, но и на законската можност за релативно лесно и брзо раскинување на брачната заедница кога таа станала неподнослива или фактички престанала да постои.
Експертите предупредуваат дека без конкретни мерки за поддршка на младите семејства, подобрување на економските услови и едукација за партнерски односи, овие трендови ќе продолжат, дополнително засилувајќи ја демографската криза во земјата.
Законските причини за развод се јасно дефинирани и овозможуваат заштита на индивидуалните права и достоинство на брачните другари. Сепак, зголемениот број разводи и намалениот број бракови бараат поширока општествена реакција и поддршка. Бракот останува важна институција, но неговата улога и значење се менуваат во современото македонско општество. Разбирањето на законската рамка и анализата на статистичките трендови се неопходни за креирање ефективни политики кои ќе обезбедат стабилна и здрава социјална структура во иднина.
Во 2023 година во Северна Македонија биле склучени 12.672 бракови, што претставува намалување од 1,6% во однос на претходната година. Истовремено, бројот на разводи достигна 1.765, што е зголемување од 9,4% споредено со 2022 година. Особено алармантен е податокот дека само во последниот квартал од 2024 година биле регистрирани 601 развод, што е пораст од 23,9% во однос на истиот период лани. Овие бројки не се само статистички показатели, туку и симптоми на пошироки демографски и социјални трансформации: младите го одложуваат бракот (просечната возраст за прв брак е 27,5 години за жените и 30,1 година за мажите), наталитетот опаѓа, а традиционалните вредности се соочуваат со нови предизвици.
Најмногу бракови се склучуваат во август (12,6%), а најмалку во март (5,8%).
Најчесто се разведуваат бракови кои траеле од 5 до 9 години (22,3%).
Најголем број разводи се случуваат во старосната група 35-39 години (17,6% кај двата пола).
Просечната возраст при прв брак е 27,5 години за жените и 30,1 година за мажите.
Причините за растечкиот број разводи се комплексни. Социолозите ги истакнуваат избрзаното стапување во брак, економската несигурност, недостигот на комуникација меѓу партнерите, како и влијанието на поширокото семејство и општеството. Сето ова ја наметнува потребата за подобро разбирање на законската рамка што го регулира разводот, како и за креирање политики кои ќе ги поддржат младите семејства и ќе придонесат кон стабилизирање на демографските трендови.
Кои се законските причини за поднесување барање за развод во Македонија и која е постапката што ја предвидува Законот за семејство?
Разводот на брак во Северна Македонија е регулиран со Законот за семејството, кој ги дефинира условите, причините и постапката за престанок на брачната заедница. Законот предвидува два основни начини за поведување постапка за развод:
Спогодбен развод (развод по заемна согласност)
Најлесниот и најбрз пат за престанок на бракот е кога двајцата брачни другари се согласни да се разведат. Во тој случај, тие заеднички поднесуваат предлог за спогодбен развод до надлежниот суд. Ако имаат заеднички малолетни деца или полнолетни деца над кои им е продолжено родителското право, задолжително поднесуваат и спогодба за начинот на вршење на родителските права, издржувањето и воспитувањето на децата.
Судот ја утврдува слободната, сериозна и непоколеблива согласност на странките и, доколку се исполнети сите услови, донесува одлука за развод на бракот.
Развод по тужба (едностран развод)
Кога не постои заемна согласност, разводот може да се иницира по тужба од еден од брачните другари. Законот за семејството ги препознава следните законски причини за развод по тужба:
Сериозно нарушени брачни односи: Бракот може да се разведе ако брачните односи се до таа мера нарушени што заедничкиот живот станал неподнослив. Ова е најчестата и најшироко дефинирана причина, а во судската пракса се смета дека е доволно да се докаже дека брачната заедница повеќе не функционира и дека заедничкиот живот е невозможен.
Фактички прекин на брачната заедница: Ако брачната заедница фактички престанала подолго од една година, секој од брачните другари има право да бара развод. Ова значи дека ако сопружниците не живеат заедно повеќе од една година, тоа е доволна законска основа за развод.
Иако Законот не набројува детални причини, во праксата најчести основи за развод се:
- Сериозни несогласувања и нетрпеливост меѓу брачните другари
- Семејно насилство (физичко, психичко, економско, сексуално)
- Неверство
- Економски и социјални проблеми
- Неисполнување на родителските и семејните обврски
- Подреденост или угнетеност на еден од брачните другари
- Потреба од развод поради остварување на права од социјална природа, државјанство, престој и слично
Во секој конкретен случај, судот ја цени состојбата на брачната заедница и донесува одлука врз основа на изнесените докази и аргументи.
Законот предвидува и постапка за мирење на брачните другари, која се спроведува по приемот на тужбата или предлогот за развод. Ако странките се согласат да го спасат бракот, постапката може да се прекине или тужбата да се повлече сè до заклучување на главната расправа.
Кога во бракот има малолетни деца или полнолетни деца над кои е продолжено родителското право, судот е должен да го вклучи надлежниот Центар за социјални работи, кој дава мислење за начинот на чување, воспитување и издржување на децата.
По разводот, секој од поранешните брачни другари го задржува презимето што го имал, а може да бара и промена. Судот е должен во рок од 30 дена да ја достави пресудата до органот што ја води матичната книга на венчаните и до Центарот за социјални работи.
