ЕИБ преку милијарди евра инвестиции ги зајакнува енергетските, инфраструктурните, зелените транзиции и економската поврзаност на Западен Балкан со ЕУ.
Посетата на претседателката на Групацијата на Европската инвестициска банка (EIB Group), Надја Калвињо Сантамариа, на Албанија и Црна Гора, повторно го отвори прашањето за растечката улога на Европската Унија во Западен Балкан, не само политички, туку првенствено преку економијата, енергетиката и инфраструктурата.
За време на регионалната турнеја, Калвињо презентираше нови пакети за поддршка за зелената транзиција, дигитализацијата и развојот на приватниот сектор, вклучувајќи договор од 20 милиони евра за мали и средни претпријатија во Албанија. Во исто време, фокусот на разговорите со владите од регионот беше енергетската безбедност, одржливиот развој и забрзувањето на економската интеграција со Европската Унија.
Зад овие договори стои финансиската институција на Европската Унија, која во последниве години стана еден од клучните економски актери во Западен Балкан.
За разлика од традиционалните комерцијални банки, ЕИБ финансира долгорочни развојни проекти, од патишта, железници и енергетски мрежи, до болници, училишта, дигитална инфраструктура и поддршка за мали и средни претпријатија.
Европската инвестициона банка е финансиска институција на Европска Унија основана со Договорот од Рим од 1957 година со цел да обезбедува финансирања за капитални инвестирања кои ги унапредуваат политичките цели на Европската Унија, особено регионалниот развој, транс-европските мрежи за транспорт, телекомуникации и енергија, истражување, развој и иновации, заштита и унапредување на животната средина. Надвор од Унијата, ЕИБ придонесува за Европската развојна и кооперативна политика во согласност со условите и правилата поставени во различните договори кои ја поврзуваат Унијата со околу 130 земји во Средна, Јужна и Источна Европа, Медитеранска Африка, Азија, Латинска Америка, Карибите и Тихиот Океан. Седиштето на ЕИБ се наоѓа на булеварот „Конрад Аденауер“ во Кирхберг, Луксембург.
Нејзината примарна улога не е класично комерцијално банкарство, туку инвестирање во инфраструктура, енергетика, зелена транзиција, дигитализација, здравство, образование и развој на приватниот сектор, особено мали и средни претпријатија. Сопственици на ЕИБ се земји-членки на ЕУ, а банката функционира како финансиски инструмент на европската политика за развој и интеграција.
ЕИБ сега е еден од најголемите меѓународни финансиери во Западен Балкан. Само во 2025 година, Групацијата ЕИБ инвестираше 822 милиони евра во регионот, со цел да мобилизира вкупно околу 1,5 милијарди евра нови инвестиции. Најголемиот дел од средствата се насочени кон одржлив транспорт, енергетска безбедност, обновлива енергија, здравствена заштита и поддршка на приватниот сектор.
Инвестициите се распределени низ целиот Западен Балкан. ЕИБ финансира проекти како што се железнички и патни коридори, ветерни фарми, сончеви електрани, модернизација на електричната мрежа, болници, училишта и дигитална инфраструктура.
Во Босна и Херцеговина беше финансирана ветерната фарма Поклечани, додека во Србија беа поддржани проекти за модернизација на клиничките центри и енергетската инфраструктура.
Во Црна Гора, средствата се насочени и кон дигитализација на образовниот систем.
Посебен фокус на ЕИБ во последниве години беше зелената транзиција. Повеќе од половина од вкупните инвестиции во регионот се директно поврзани со климатските цели и заштитата на животната средина. Ова вклучува инвестиции во обновливи извори на енергија, енергетска ефикасност, одржлив транспорт и намалување на емисиите на стакленички гасови. Ова ја позиционира ЕИБ како клучен финансиски двигател за Европскиот зелен договор, исто така и во земјите кои сè уште не се членки на ЕУ.
На ниво на целиот регион, EIB Global исплати 693 милиони евра преку заеми и грантови за Западен Балкан во 2024 година, додека дополнителни 822 милиони евра беа инвестирани во 2025 година со цел мобилизирање на вкупно околу 1,5 милијарди евра во нови инвестиции.
Поголемиот дел од средствата се насочени кон одржлив транспорт, енергетска безбедност и обновливи извори на енергија, се вели во соопштението.
За земјите од Западен Балкан, придобивките од оваа соработка се повеќекратни.
Прво, ЕИБ обезбедува поповолни извори на финансирање отколку што многу земји во регионот би можеле да добијат на меѓународниот пазар на капитал. Ова овозможува имплементација на големи инфраструктурни проекти без дополнителен притисок врз јавните финансии.
Второ, инвестициите го стимулираат економскиот раст и создавањето работни места. Поддршката за малите и средните претпријатија, кои го сочинуваат столбот на економиите во регионот, е особено важна. Преку кредитни линии за локалните банки и гарантни шеми, ЕИБ им помага на компаниите да инвестираат во модернизација, дигитализација и зелени технологии.
Трето, проектите финансирани од ЕИБ практично ги подготвуваат земјите од Западен Балкан за членство во ЕУ. Модернизацијата на железниците, енергетските мрежи, дигиталната инфраструктура и јавните услуги го хармонизира регионот со европските стандарди и пазарот на ЕУ. Затоа инвестициите на ЕИБ често се гледаат не само како економска помош, туку и како инструмент за европска интеграција.
Исто така е важно ЕИБ да не дејствува изолирано, туку преку пошироки европски иницијативи како што се стратегијата „Global Gateway“ и Инвестициската рамка за Западен Балкан (WBIF), преку кои ЕУ се обидува да го зголеми своето присуство во регионот во конкуренција со други глобални актери како што се Кина, Русија и фондовите од Заливот.
Во политичка смисла, растечкото присуство на ЕИБ покажува дека Европската Унија го гледа Западен Балкан како дел од својата долгорочна економска и безбедносна архитектура. Со финансирање на енергијата, дигитализацијата и инфраструктурата, ЕИБ ефикасно го поврзува регионот со европскиот пазар долго пред формалното членство во ЕУ.
ЕИБ работи во Западен Балкан од 1977 година, а денес инвестира во проекти што ја зајакнуваат регионалната поврзаност и конвергенција со ЕУ. Фокусот на инвестициите е на чиста енергија, енергетска безбедност, транспорт, здравство, образование и поддршка за мали бизниси, особено преку зелената транзиција и одржливиот развој. Преку иницијативата „EU Global Gateway“, ЕИБ дополнително ги насочува средствата во инфраструктурни и климатски проекти што ја зајакнуваат економската отпорност на регионот.
