Во последните пет години, Србија увезува најмногу сложено оружје од целиот Западен Балкан, според најновите податоци од Стокхолмскиот меѓународен институт за истражување на мирот (SIPRI). Иако и другите земји во регионот ги зголемија своите воени трошоци, разликата во обемот на набавки останува голема. Со тоа, Србија се најде на 37-мо место во светот по увоз на сложени системи на оружје, пред некои членки на ЕУ во регионот, како што се Хрватска и Бугарија, пишува DW.
Покрај најголемиот обем на увоз, Србија има и најголеми трошоци за одбрана во регионот. Во периодот од 2020 до 2024 година, реалната вредност на воениот буџет била околу шест пати поголема од буџетот на Албанија, која е втор најголем трошаџија во Западен Балкан. Српскиот претседател Александар Вучиќ неодамна објави дека земјата ќе го удвои својот воен капацитет во следната година и пол.
Воениот аналитичар Александар Радиќ истакнува дека ова не е нов тренд, потсетувајќи дека поинтензивното вооружување започнало во 2016 година, кога, според него, Вучиќ го препознал политичкиот и економскиот потенцијал на набавката на оружје.
„Купувањето оружје често е водено од политички мотиви. Понекогаш се добива впечаток дека самата армија е изненадена од она што го добива, бидејќи примарната грижа е од кого се купува, а не што се купува“, вели Радиќ. „На пример, ако Вучиќ отпатувал во Пекинг, можете да очекувате дека преговорите за набавка на воена опрема од Кина ќе започнат после тоа“, додава тој.
Истражувачката на SIPRI, Катарина Ѓокиќ, ја објаснува позадината на инвестицијата.
„Зголемените инвестиции во одбраната се забележуваат најмногу и најдолго време во Србија. Во текот на последната деценија, имаше притисок за обновување на вооружувањето наследено од ЈНА, а политичката елита ја препозна политичката и симболичната вредност во ова. Тензиите со Косово веројатно дополнително го поттикнаа размислувањето дека помоќниот арсенал е добар адут во преговорите со меѓународните актери“, вели Ѓокиќ.
Според податоците на SIPRI, во последните пет години, Србија увезла сложени системи за оружје од 13 различни земји. Најголем снабдувач била Кина, првенствено благодарение на набавката на системи за воздушна одбрана со среден дострел, додека најголемите донации дошле од Русија и Белорусија. Сепак, таа структура би можела наскоро да се промени, забележува Ѓокиќ. Доколку веќе потпишаните договори се спроведат, Франција и Израел би можеле да станат главни снабдувачи на Србија.
„Оваа разновидност на добавувачи ми кажува две работи: прво, Србија нема воен сојузник, и второ, има доволно пари и подготвеност да зема кредити за најскапите системи за оружје, поради што е привлечен клиент за разни извозници“, изјави Ѓокиќ за ДВ.
Другите земји од Западен Балкан бележат значително помал увоз на оружје. Албанија е втора во регионот, но само 103-та во светот, со увоз кој, според проценките на SIPRI, е околу шестпати помал од оној на Србија. Косово е 118-мо, Северна Македонија 138-мо, Босна и Херцеговина 144-та, а Црна Гора 152-ра од вкупно 166 земји што добиваат комплексно оружје.
„Земјите на НАТО во регионот првенствено одговорија на притисоците од првиот мандат на Трамп за зголемување на воените трошоци и инвестициите во опрема. По целосната руска инвазија на Украина, се забележува дополнителен раст на нарачките за оружје“, објаснува Ѓокиќ. Кога станува збор за Босна и Херцеговина, таа додава: „Не забележуваме значително зголемување на инвестициите во армијата, но повеќе се инвестира во опремување на полицијата, што може да влијае на перцепцијата за закана меѓу двата ентитета, со оглед на тоа како е организирана полицијата“.
Повеќето од другите земји од Западен Балкан традиционално се потпираат на Соединетите Американски Држави и Турција како главни добавувачи и донатори на воена опрема, а ваквите купувања честопати служат за зајакнување на политичките односи со сојузниците на НАТО.
„Со растот на планираните воени трошоци, регионот станува интересен пазар за други извозници на оружје, првенствено Франција, од која неколку земји очекуваат испораки на разни системи“, вели Ѓокиќ.
„Интересни се и билатералните односи меѓу Албанија и Италија - Италија веќе донираше патролен брод на Албанија, а е одговорна и за испорака на лесни оклопни возила во наредниот период, што е финансирано од Европската Унија“.
Катарина Ѓокиќ предупредува дека вкупниот обем на оружје купено во регионот сè уште останува релативно скромен во глобални рамки.
„Кога ќе добиете неколку нови системи од нула набавки, тоа може да има драматичен ефект во однос на процентите. Во комбинација со воинствената реторика на политичките елити и сензационалистичкото известување, тоа создава чувство на несигурност кај соседите, што често служи како оправдување за нови инвестиции во вооружување“, вели таа.
Ваквата реторика е дополнително поттикната од неодамна потпишаните договори за воена соработка - меѓу Србија и Унгарија и меѓу Хрватска, Албанија и Косово - кои политичките лидери често ги претставуваат како нови воени сојузи.
„Во Албанија, српската закана е претерана, исто како што во Србија, политиката ја претерува заканата од сите околу нас. Тоа е комбинација од политика и пропаганда што ги оправдува договорите за оружје. Хрватска сака посебна улога во регионот, особено во однос на Србија, додека другите земји најчесто го следат поширокиот регионален тренд“, оценува Радиќ.
И Радиќ и Ѓокиќ се согласуваат дека гореспоменатите договори не можат да се сметаат за вистински воени сојузи. „Овие договори главно се однесуваат на обука, заеднички воени вежби и координација на активности што во голема мера би се одвивале во рамките на структурите на НАТО“, објаснува Ѓокиќ. Во такви околности, додава тој, НАТО останува клучен фактор за одвраќање во регионот, иако неговата идна улога ќе биде под влијание и на пошироката динамика во самата Алијанса.
