Денеска, 16 мај 2025 година, Истанбул стана центар на меѓународното внимание, бидејќи во палатата Долмабахче започнаа првите директни мировни преговори меѓу Русија и Украина по повеќе од три години.
Овие разговори, кои се одржуваат под покровителство на Турција и со поддршка на САД, доаѓаат во момент кога конфликтот во Украина ја достигна најдолгата и најсмртоносната фаза од Втората светска војна наваму. Иако надежите за брз напредок се скромни, самото одржување на средбата се смета за дипломатски исчекор, особено по долг период на прекинати комуникации и засилени борби на фронтот.
Преговорите се одвиваат во сенка на значајни политички и воени тензии. Рускиот претседател Владимир Путин одби лична средба со украинскиот претседател Володимир Зеленски, испраќајќи делегација од среден ранг, што беше остро критикувано од украинската страна како знак на недостаток на сериозност за вистински напредок. Истовремено, американскиот претседател Доналд Трамп инсистира дека вистински пробив е можен само со директна негова и Путинова вклученост, што дополнително ги намалува очекувањата за конкретни резултати од овие разговори. Како и да е, во атмосфера на дипломатска неизвесност и воено наелектризирање, светот внимателно ги следи чекорите во Истанбул, надевајќи се на барем мал напредок кон прекин на огнот и трајно решение.
Овие мировни преговори се први од март 2022 година, кога последен пат двете страни се сретнаа лице в лице, непосредно по руската инвазија на Украина. Оттогаш, конфликтот се прошири, а дипломатските канали останаа замрзнати, со ескалација на насилството и големи човечки и материјални загуби. Притисокот од меѓународната заедница, особено од САД, беше клучен за повторното отворање на дијалогот.
Украинската делегација ја предводи министерот за одбрана Рустем Умеров, додека руската страна е претставена од советникот на претседателот Владимир Медински. Отсуството на највисоките лидери – Путин и Зеленски – се смета за индикатор дека разговорите се повеќе технички и подготвителни, отколку одлучувачки. Претходно, украинските претставници се сретнаа со американски и турски дипломати, што укажува на координиран пристап со западните сојузници.
Општиот консензус меѓу аналитичарите и дипломатите е дека не треба да се очекуваат драматични резултати од овие разговори. Причините се повеќеслојни:
Двете страни имаат дијаметрално спротивставени предуслови за прекин на огнот и трајно решение.
Русија инсистира на признавање на територијалните добивки, додека Украина и нејзините западни поддржувачи бараат целосно повлекување на руските сили и враќање на окупираните територии.
Путин одбива да прифати 30-дневен прекин на огнот предложен од САД и Европа, поставувајќи дополнителни услови кои се неприфатливи за Киев.
Зеленски изрази разочараност што Путин испрати „декоративна“ делегација, сметајќи го тоа за сигнал дека Москва не е искрено заинтересирана за компромис. Од друга страна, Русија ја обвини Украина дека сака да направи медиумски спектакл од преговорите, наместо да бара реални решенија.
Иако нема официјална агенда, се очекува разговорите да се фокусираат на:
- Можноста за хуманитарни коридори и размена на заробеници.
- Прелиминарни услови за евентуален прекин на огнот.
- Технички детали околу безбедносните гаранции и евентуална меѓународна мониторинг-мисија.
Сепак, голем дел од западните и украинските аналитичари се скептични дека ќе се постигне дури и ограничен договор, имајќи предвид дека руските сили, според украински извори, се подготвуваат за нова офанзива.
Турција, како домаќин и посредник, се обидува да ја задржи улогата на неутрален модератор, надевајќи се дека ќе создаде основа за идни средби на највисоко ниво. Турскиот министер за надворешни работи Хакан Фидан ги повика делегациите да ја искористат шансата за напредок и го нагласи значењето на итен прекин на огнот за спас на човечки животи.
Американскиот претседател Трамп, пак, отворено изјави дека без негова и Путинова директна вклученост не очекува значаен напредок, најавувајќи дека ќе се сретне со Путин „штом се создадат услови“. Оваа позиција дополнително ја комплицира атмосферата, бидејќи се создава впечаток дека разговорите во Истанбул се само вовед во поголема дипломатска офанзива.
Самото одржување на преговорите има симболично значење – покажува дека, и покрај длабоките разлики, дипломатскиот канал не е целосно затворен. За Путин, присуството на руската делегација е дипломатска победа, бидејќи ја прикажува Русија како подготвена за дијалог, иако реалната подготвеност за компромис е под знак прашалник. За Зеленски, учеството е дел од поширока стратегија за одржување на меѓународната поддршка и демонстрирање на отвореност кон мир, но и тврд став дека нема отстапки од клучните принципи.
Доколку разговорите во Истанбул доведат до барем минимален напредок – како договор за хуманитарни мерки или технички работни групи – тоа би можело да отвори пат за идни средби на повисоко ниво. Сепак, без директно вклучување на лидерите и без отстапки од двете страни, шансите за вистински пробив остануваат мали. Меѓународната заедница ќе продолжи да врши притисок, но судбината на мировниот процес ќе зависи од волјата на Москва и Киев да ги надминат црвените линии.
